RSS  

به نام خدای مهربان

در دایره المعارف بریتانیکا مطالبی در مورد تنبور آمده  است که به اختصار چنین است :

تنبور سازی شرقی و از خانوده ی عود است ، دسته ای بلند و داری دو با سه سیم که با انگشت به صدا در می آید در قدیم دو نوع تنبور وجود داشته است . کاسه ی نوع اول بصورت گلابی بوده و این تنبور بیشتر در نواحی ایران و سوریه رواج داشته  و از طریق ترکیه و یونان به اروپا راه یافته است . نوع  دوم دارای کاسه ای بیضی شکل بوده و بیشتر در مصر رواج داشته ولی در ایران و کشور های آفریقایی شمالی هم وجود داشته است .

به نام خدای مهربان

ایرج برخوردار در مقاله ی پژوهشی در موسیقی کردستان ضمن تقسیم بندی ساز های موسیقی کردستان به سه دسته ، در دسته ی سوم تنبور ، تار و کمانچه را بر می شمارد.

در قسمت معرفی تنبور آورده اند:تنبور یکی از آلات موسیقی قدیم ایران است که در تواریخ مکرر از آن گفتگو شده و نیز آثاری از نقاشی های گذشته  طرز نواختن آن را معلوم می نماید ، در فرهنگ نفیسی نوشته شده که تنبور نوعی برط می باشد که دارای گردنی دراز است.تنبور سازی است زهی با دسته ی بلند و شبیه به سه تار ..... تنبور امروزی در کردستان و خصوصا شهرستان کرند از توابع کرمانشاه دیده می شود. معمولا دارای دو یا سه سیم است که دو سیم اول به فاصله ی چهارم با سیم سوم کوک می شود. بر روی این ساز پرده هایی در فاصله ی یک اکتاو تعبیه می شود. تفاوت اندازه های تنبور چشمگیر است و ذکر اندازه های کاملا دقیق این ساز ممکن نیست.

دسته ی تنبور را با دست چپ می گیرند و کاسه ی آن را روی زانو می گذارند و با انگشتان دست راست مانند دوتار محلی با پنجه می نوازند ، اما روش نواختن آن خصوصا در موقع بر گشت انگشتان فرق زیادی با دوتار دارد...... بیشتر نوازندگان فعلی تنبور در کردستان دراویش فرقه های مختلف این ناحیه هستند و آنا نغمات مذهبی خود را همراه تنبور و دف اجرا می کنند. صدای تنبورکم و عارفانه است...

به نام خدای مهربان

در فرهنگ معین در خصوص لغات تنبور،تنبوره و طنبوره آمده است:تنبور(tanbur).........یکی از آلات های موسیقی ذوی الاوتار که دسته ای دراز و کاسه ای کوچک مانند سه تار دارد.تنبوره(tanbure)(تنبور=طنبور).........سازی است از خانواده آلات موسیقی رشته ای مقید که کاسه ی طنینی و دسته ی آن از سه تار بزدگتر و طویل تر است و چون دارای دو رشته سیم است به آن دو تار نیز می گویند نوازنده با سر انگشتان دست راست تارها را به ارتعاش می آورد.

در لغت نامه آنندراج در خصوص تنبور آمده است: طنبور یا تنبور ساز معروف و این معرب تونبره که لغت هندی است به معنی کدوی تلخ و چون این ساز را در اصل از کدو ساخته اند.

در لغت نامه برهان قاطع در معنی لغت تنبور آمده است:تنبور بر وزن زنبور سازیست مشهور و معرب آن طنبور باشد...در جای دیگر از همین کتاب غندور نوعی تنبور معرفی شده است.

پی نوشت 1: سال نو خورشیدی را به تمام کسانی که نوروز را جشن می گیرند تبریک می گویم.

پی نوشت 2: تاخیر مرا در بروز کردن وبلاگ تنبور ببخشید و از اول اردیبهشت ماه هر یکشنبه این وبلاگ به روز می شود.

به نام خدای مهربان

بهمن بوستان و محمدرضا درویشی در کتاب هفت اورنگ که مروری است بر موسیقی سنتی و محلی ایران در مبحث موسیقی کرمانشاه اشاراتی به تنبور نموده اند که فرازهایی از آن ارائه می گردد:

اکراد اهل حق که به تناسخ ایمان دارند.....اجرای موسیقی در این فرقه با بیان اشعاری هجائی در وصف علی (ع) و فضایل انسانی او و سایر پیروان اهل حق در گردهمایی خود که معمولا در مرقد پیران و اماکن اعتقادیه است همراه است.در جمع خانه نقل و خرما و شیرینی نذر و نیاز می شود و همراه نغمه ی تنبور ها می خوانند و گاه گریه سر می دهند بیش از هر چیز کردار نیک،پندار نیک و گفتار نیک را ارج می دهند.

در قسمت موسقی کرمانشاهان آورده اند:موسیقی کردی موسیقی خواص نیست این موسیقی متعلق به عامه ی مردم است موسیقی شادی،عزا،حماسه و معالجه است.

و اما موسیقی تنبور:این نوع موسیقی خاص که فقط در این منطقه شنیده می شود تفاوتی آشکار با سایر انواع موسیقی در منطقه کرمانشاهان دارد.می توان حدس زد که موسیقی تنبور مربوط به قرن ها پیش و قبل از ظهور اسلام است.وزن و فواصل و گردش ملودی در این موسیقی کاملا جنبه ی قدیمی و باستانی دارد.بررسی دقیق این موسیقی از طرف موسیقی شناسان شاید به روشن شدن بسیاری از مسائل و خصوصیات ردیف کنونی موسیقی ایران کمک کند.

در پایان لازم می دانم که درگذشت حاج قربان سلیمانی چیره دست ترین نوازنده دوتار را به جامعه هنر تسلیت بگویم روحش شاد.    

به نام خدای مهربان

در کتاب سرگذشت موسیقی ایران نوشته ی روح الله خالقی در مورد تنبور آمده است:(ساز دیگری در ایران بنام تنبور سابقه ی قدیم دارد ...این ساز دو سیم داشته و مضرابی بوده و با انگشتان دست راست نواخته می شده هم اکنون در کرمانشاهان معمول است .دسته ی تنبور راست و بلند است .عده ی پرده های آن کمتر از تار است .شکل تنبور همه جا در نقاشی های قدیم بخصوص در مینیاتورها دیده می شود و کاسه ی آن از جنس چوب است و دهانه ی آن هم پوست ندارد مثل سه تار ولی کاسه اش بزرگتر است به شکل یک نصفه خربزه بنظر چنین می رسد که سه تار از نوع تنبور بوده با این تفاوت که تنبور را با چهار انگشت دست راست ، بدون شصت بصدا در می آورند ولی در سه تار ، ناخن سبابه عمل مضراب را انجام می دهد.)

در کتاب سازهای ملی نوشته ی عزیز شعبانی جلد دوم فصلی به تنبور و مشتقات آن اختصاص یافته که به معرفی تنبور و سازهای هم خانواده اش پرداخته است که به قسمتی از آن اشاره می شود:(تنبور سازی است زهی با دسته ای بلند شبیه به سه تار ....در حال حاضر دارای چهارده پرده می باشد.این ساز را مانند دوتار محلی با پنجه می نوازند ولی ریزه کاری های بخصوصی دارد که در دوتار معمول نیست ...تنبور بیشتر مورد استفاده دراویش کرمانشاهان قرار می گیرد که نواهای مذهبی خود را بطرز جالبی با آن می نوازند ، صدای کم عارفانه ی تنبور در این مناطق توام با دف است.)

در کتاب شعر و موسیقی و ساز و آواز در ادبیات فارسی نوشته ی ابوتراب رازانی در مورد معرفی تنبور آمده است:(تنبور از سازهای قدیمی ایران دارای دسته ای بلند و شکل گلابی بوده ابتدا دو وتر داشته و سپس تا شش تار رسیده است.قدیمی ترین نقش این ساز در تپه ی بنی یونس در حوالی موصل مربوط به سه هزار سال پیش بدست آمده و شباهتی کامل بین این ساز و تار مشهور ، مشهود است.)

به نام خالق یکتا

در دایرةالمعارف بریتانیکا نیز مطالبی در مورد تنبور آمده است که به اختصار چنین است:

تنبور سازی شرقی و از خانواده ی عود است ، دسته ای بلند دارد و دارای دو یا سه سیم که با انگشت به صدا درمی آید در قدیم دو نوع تنبور وجود داشته است.کاسه ی نوع اول بصورت گلابی بوده و این نوع تنبور بیشتر در نواحی ایران و سوریه رواج داشته و از طریق ترکیه و یونان به اروپا راه یافته است ، نوع دوم دارای کاسه ای بیضی شکل بوده و بیشتر در مصر رواج داشته ولی در ایران و کشورهای آفریقای شمالی هم وجود داشته است.

در جلد اول از کتاب عظیم ایرانشهر اسامی بیست و نه ساز ایرانی برشمرده شده است که ردیف بیست و یکم نام تنبور است.

در کتاب تمدن ایرانی نوشته ی چند خاورشناس بزرگ از منزلت موسیقی ساسانی بحث شده است و در آن ضمن ، اسامی سازهای آن زمان را برشمرده اند.که در آن بین به تنبور بزرگ اشاره شده است.

در پایان این مطلب یادآور می شوم که بررسی تنبور در آثار معاصرین غیر ایرانی پایان یافت و در آینده به بررسیتنبوردر آثار ایرانیان از قدیم تا کنون خواهم پرداخت.   

به نام خدای مهربان

کتاب سازهای موسیقی جهان کاریست جمعی از عده ای پژوهشگر و محقق که در آن تمامی سازهای جهان از بدو پیدایش تا مرحله ی کمال با ارائه شواهد و تصاویر معرفی شده اند. در صفحاتی از این کتاب نمونه هایی کلی از تنبور ضمن ارائه ی توضیحاتی بسیار مختصر ارائه گردیده است و در صفحه ای دیگر تصویر شش ساز ایرانی درج شده که در کنار تصویر شماره ی سوم نام تنبور ایران قید گردیده است.

کتاب موسیقی و ساز در سرزمین های اسلامی نیز به چندین نوع تنبور در سرزمین های یاد شده اشاره نموده و بعضی را نیز بطور مفصل شرح داده است از جمله تنبور بحرین تنبور ترکیه تنبور هند تنبور ایران تنبور افغانی تنبور کردی تنبور قزاقستان و قرقیزستان تنبور یوگسلاوی تنبور مراکش تنبور نیجریه و تنبور یونان.

در ضمن معرفی تنبور کردی آورده است که:سازیست با کاسه ی گلابی شکل و دسته ای بلند که مورد استفاده ی در اویش کردستان ایران است و در مراسم مذهبی این فرقه (یارسان اهل حق)مورد استفاده قرار می گیرد.

به نام خدای مهربان

در کتاب تاریخ سازهای موسیقی نوشته ی کورت ساکس تنبور ایران با ارائه تصویر معرفی گردیده است.که مختصری از آن چنین است،عود دسته بلند که تنبور نامیده می شود صدایی تیز و فلزی دارد و می توان خیلی ظریف نواخته شود این ساز بدنه ی کوچک گلابی شکل با یک گردن دراز دارد،اجزا آن بدون میخ به هم متصل شده دارای چند گوشی و چند سیم نازک می باشد.گوشی ها به شکل ) T ( است که بعضی از جلو و بعضی از کنار نصب شده اند تنبور شبیه به سازهای زمان اعراب قدیم و ایران قدیم ترکیه قدیم می باشد.

 بر طبق تعداد سیم ها نیز نام گذاری می شود.این ساز از نظر درجه بندی شدن بسیار جالب است و موقعیت نگهداشتن جای انگشتان در آن مثل موقعیت قرار دادن انگشت در سوراخ های سازهای بادی است که بر طبق قاعده ی متری محاسبه شده است.به این خاطر بعضی ها این ساز را تنبور میزانی خوانده اند.........این ساز در اروپا نیز معمول شده است و به چند شکل درآمده است......

این مطالب مختصری بود از مطالب مفصل در کتاب مذکور و بیشتر مطالب تعریف و تشریح تنبور غیر معاصر بود